Parestezi (his değişikliği)

Parestezi, bir bölgede dokunma, basınç ya da sıcaklık duyusunun olağan biçiminden farklı algılanmasını tanımlar. Kişi bu durumu çoğunlukla uyuşukluk, karıncalanma, gerginlik ya da bölgenin yabancı hissedilmesi olarak tarif eder. Duyudaki değişiklik azalmış bir algı biçiminde olabileceği gibi, artmış ya da başkalaşmış bir algı biçiminde de ortaya çıkabilir. Diş hekimliğinde bu başlık, ağız ve çene bölgesinin duyusunu taşıyan sinir dallarını ilgilendiren durumlar için kullanılır. Lokal anestezinin etkisi geçtikten sonra da süren duyu değişikliği, olağan anestezi etkisinden ayrı olarak bu başlık altında değerlendirilir.

Tablonun anatomik zemini çeneye göre farklılık gösterir. Alt çenede diş köklerinin altından geçen bir sinir kanalı bulunur; bu kanalın içindeki sinir alt dudağın, çene ucunun ve alt dişlerin duyusunu taşır. Dilin yan kenarına ve tabanına giden dil siniri ise çene kemiğinin iç yüzüne yakın seyreder. Bu iki yapı, alt çenenin arka bölgesinde yapılan cerrahi işlemlerin çalışma alanına komşu olabilir. Üst çenede duyu başka sinir dallarıyla taşınır ve komşuluk ilişkisi farklıdır; bu bölgede sinüs tabanı ve burun boşluğu gibi oluşumlar planlamada öne çıkar. Bu nedenle duyu değişikliği en sık alt çene arka bölgesiyle ilişkili olarak gündeme gelir.

Duyu değişikliği geçici ya da süregelen olabilir. Birçok durumda sinir dokusunun bütünlüğü korunmuştur ve tablo ödem, basınç ya da gerilme gibi geri dönebilen etkenlerle ilişkilidir; böyle durumlarda duyunun zaman içinde eski hâline yaklaşması beklenebilir. Bazı durumlarda ise değişiklik daha uzun sürebilir. Ne kadar sürede ve ne ölçüde gerileyeceği kişiden kişiye değişir; bu nedenle hekim bir süre ya da sonuç taahhüdünde bulunmaz. Beklenen seyir, bulgunun niteliğine ve takip sırasında elde edilen kayıtlara bakılarak değerlendirilir.

İşlem öncesinde yapılan değerlendirme bu konuda belirleyicidir. Panoramik radyografi çeneleri tek görüntüde tarar ve kök uçlarının sinir kanalıyla ilişkisi hakkında ilk fikri verir; ancak yapıları üst üste düşürdüğü için bu ilişkiyi üç boyutlu olarak göstermez. Görüntüde yakın komşuluk düşündüren bulgular varsa konik ışınlı tomografi ile bölge kesitler hâlinde incelenebilir ve kökün kanala göre konumu belirlenebilir. Bu değerlendirme özellikle gömülü 20'lik diş çekimi ve implant planlaması gündeme geldiğinde yapılır. Hazırlık aşamasında nelerin konuşulduğu için bkz. çekim öncesi hazırlık.

Bir duyu değişikliği fark edildiğinde izlenen yol, durumun kayda geçirilmesi ve takip edilmesidir. Kişinin bölgeyi tarif etmesi, hangi alanın etkilendiğinin sınırlanması ve belirtinin ne zaman başladığının belirlenmesi istenir. Hekim bulguyu muayenede test eder ve kaydeder; sonraki kontrollerde aynı ölçüm yinelenerek tablonun yönü izlenir. Bu nedenle uyuşukluk hissinin hekime gecikmeden bildirilmesi önerilir. Takibin sıklığı ve süresi kişiye göre planlanır; gerekli görüldüğünde ileri değerlendirme ya da ilgili uzmana yönlendirme gündeme gelebilir.

Günlük yaşamda bu durum çoğunlukla küçük ayrıntılarda fark edilir. Su içerken dudağın kenarından sızma, yemek yerken alt dudağın ya da yanağın farkında olmadan ısırılması, tıraş olurken veya makyaj yaparken dokunuşun farklı hissedilmesi, dilde tat almanın değil dokunma duyusunun değişmesi bunlar arasında sayılabilir. Konuşmada belirgin bir güçlük genellikle beklenmez. Bu ayrıntıların not edilerek kontrol randevusunda aktarılması, tablonun zaman içindeki gidişinin değerlendirilmesini kolaylaştırır. Uygulanacak yaklaşım ve izlem planı klinik muayene ile belirlenir.